De bank in het land van de Sovjets
De doorbraak van de Société Générale de Belgique in Rusland dateert van 1890. Op dat ogenblik hinkte de industrialisering in het tsaristische imperium zwaar achterop bij die in de West-Europese landen. Société Générale, die in de XIXe eeuw overal in België hoogovens en mijnschachten neerplantte, vond in Rusland nieuwe uitwijkmogelijkheden voor het haar toevertrouwde kapitaal.
In 1895 stond ze mee aan de wieg van een gigantisch staalcomplex in het Donetsbekken (ook wel Donbass genoemd), in Oekraïne. In die golvende vlakte ligt een mijn- en steenkoolbekken dat de bank als een van de eersten zou exploiteren. De vennootschap die ze oprichtte, de Société Métallurgique Russo-Belge, kocht er een domein van 4.600 hectare met ijzer- en steenkoolmijnen.
De Société Métallurgique Russo-Belge
Ze haalde meteen een bestelling binnen om over een periode van zes jaar zo’n 200.000 ton rails te leveren aan de Russische regering, die de industrialisering van het land ondersteunde met een beleid van grote infrastructuurwerken. De voorwaarden van die eerste deal waren zo bedongen dat de winst op dit contract alleen normaal zou volstaan om de geplande installaties volledig te betalen. In enkele jaren tijd kwam de productie van de Société Métallurgique Russo-Belge op kruissnelheid en in 1899 kregen de aandeelhouders een eerste dividend van 10% uitgekeerd. Een jaar later bracht de bank haar rechtstreekse participatie in de maatschappij op 17%. De rest van het kapitaal was nagenoeg volledig verspreid over de klanten van de bank. Het staalcomplex groeide fors en had in de jaren 1910 zelfs 25.000 werknemers in dienst. De bank raakte steeds sterker overtuigd van de economische toekomst van Rusland en deed er nog meer grote investeringen. Samen met Franse en Russische banken richtte ze een maatschappij op die de concessie kreeg voor een spoorwegnet van 900 km, dat in Noord-Donets gebouwd zou worden. Ze nam een participatie in een waterkrachtbedrijf in Finland en in 1910 ging ze over tot de vaste overname van een kapitaalverhoging van de Compagnie Mutuelle de Tramways (het latere Tractebel en huidige Engie).
De enige schaduwzijde was de politieke instabiliteit van het Russische rijk, waar de democratische aspiraties steeds openlijker in botsing kwamen met het autocratische bewind van de tsaar. De symbolen van de macht waren geregeld het mikpunt van aanslagen. Zo ontplofte in 1906 een bom in de auto van ingenieur J. Potier, de directeur van de Société Métallurgique Russo-Belge. Het slachtoffer hield er een gedeeltelijk gehoorverlies aan over.
De val van tsaar Nicolaas II
Het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog zorgde in eerste instantie voor een versterking van het Russische nationalisme. In de eerste twee jaren van het conflict werden de politieke tegenstellingen opzij gezet om de Duitse vijand het hoofd te bieden. Later echter resulteerden militaire nederlagen, economische desorganisatie en hongersnood in een volksopstand en de val van Nicolaas II, in februari 1917. Er werd een Voorlopige Regering gevormd, die democratische hervormingen moest doorvoeren en tegelijkertijd de strijd tegen Duitsland voortzetten. In de belangrijkste steden en industriebekkens ontstonden 'sovjets' of volkscomités. In Jenakijevo hadden de arbeiders van de Société Métallurgique Russo-Belge een eigen sovjet, die een aantal kaderleden verjoeg en een verdrievoudiging van de lonen plus gratis logies voor de arbeiders verplicht maakte.
Staatsgreep
Daarop stortte de bolsjewistische staatsgreep van oktober 1917 het land in een burgeroorlog. Op 15 december nationaliseerde een decreet van de nieuwe leiders de Société Métallurgique Russo-Belge, onder het voorwendsel dat het bedrijf de machtsoverdracht aan de arbeiders weigerde te accepteren. Alle technisch en administratief personeel kreeg het bevel op post te blijven, op straffe van arrestatie en berechting door de revolutionaire rechtbank. Tijdens heel die periode was de toekomst van de westerse investeringen in Rusland hoogst onzeker. Al in maart 1918 richtte de Société Générale de Belgique met de steun van de regering een 'Comité de Défense des Intérêts Belges en Russie’ (Comité ter verdediging van de Belgische belangen in Rusland) op, dat ze in haar kantoren onderbracht. Dat comité inventariseerde systematisch de tegoeden van Belgen die door de komst van het communisme in Rusland hun bezittingen verloren hadden: industriële ondernemingen, bedrijven met een concessie voor overheidsdiensten, handelsfirma’s, rijke particulieren die domeinen en kastelen kwijtgeraakt waren, maar ook gewone arbeiders die van hun spaargeld beroofd waren…
De archieven van dat comité, waarvan de bank nog een aantal dossiers bewaart, bevatten een vreemd fortuintje: bundels roebelbiljetten die een aantal Belgen tussen 1918 en 1921 op hun vlucht uit communistisch Rusland konden meenemen. Op sommige, die dateren van na de revolutie, staan de hamel en sikkel, met in zeven talen het communistische motto 'Proletariërs aller landen, verenigt u’.
Als de eigenaars ze aan het comité gaven, kregen ze voorschotten in Belgische frank, waarmee ze een nieuw leven konden beginnen. Dat de bank dergelijke voorschotten verstrekte, betekent dat ze uitging van een snelle val van het communisme. In werkelijkheid zou ze de voorschotten echter nooit recupereren: De USSR zou pas in 1991 verdwijnen.
