In 2006 publiceerde ik samen met Paul Huybrechts het boek “Naar Grijsland: Uitvaart van onze welvaart”. Daarin gingen we naast de impact op de economie en financiële markten, alle mogelijke pistes na om de oplopende vergrijzingsfactuur betaalbaar te houden. De stijging van de pensioenen werd toen al onder controle gehouden door automatische pensioenremmers. Zo worden de pensioenen onder meer berekend op begrensde lonen, over de hele loopbaan en zonder welvaartsaanpassing.
Langer, met meer
Het niet koppelen aan de welvaartsevolutie (de reële groei) betekent wel dat hoe langer men met pensioen is, hoe meer het pensioenbedrag erodeert ten opzichte van de pensioenen van de nieuwbakken gepensioneerden. Niettegenstaande was in 2016 het armoederisico van de 65-plussers met 16% niet hoger dan dat van de populatie jonger dan 65 jaar. De pensioenremmers betekenen echter niet dat de pensioenfactuur niet oploopt. De uitgaven aan de pensioenen bedroegen in 2000 8,7% van het bbp. Vandaag besteden we 10,6% van het bbp aan de pensioenen en tegen 2040 zou dat volgens de Vergrijzingscommissie 13 procent van het bbp zijn. In huidige euro’s uitgedrukt komt dat neer op 11 miljard euro extra per jaar.
De meeruitgaven zijn dus gigantisch. De oplossing ligt voor de hand maar is niet populair. We moeten langer werken en met meer mensen. Zeer concreet wil dat zeggen dat onze participatiegraad dringend verder opgekrikt moet worden. Vandaag bedraagt die 69% waarmee we enkele procentpunten onder het Europese gemiddelde zitten. De doelstelling voor 2020 is 73,2%, maar dat halen we nooit. Voorts moeten we met zijn allen gemiddeld langer aan de slag. Vandaag stopt de gemiddelde man voor zijn 62ste verjaardag met werken. Voor een vrouw is dat 60 jaar.
Evenwicht verloren
En wat met de zware beroepen? In Nederland stellen demografen van het instituut NIDI voor om laagopgeleiden vier jaar eerder met pensioen te laten gaan dan hoogopgeleiden. Het belangrijkste argument is dat laagopgeleiden na hun pensioen gemiddeld vier jaar korter leven dan hoogopgeleiden. Ze werken gemiddeld ook langer omdat ze eerder beginnen met werken. Een eenvoudige regel die op slag heel de discussie over wat wel en wat niet een zwaar beroep is overbodig maakt. Merk op dat Nederland denkt aan een pensioenleeftijd van 70 jaar (en voor laagopgeleiden dus 66 jaar) tegen 2050.
We zijn de voorbije decennia het evenwicht verloren in de discussie omtrent de houdbaarheid van de pensioenen. En vermits één beeld meer zegt dan duizend woorden, tonen we in bijgaande grafiek voor Frankrijk (voor België konden we de cijfers voor 1970 niet terugvinden) de evolutie van het percentage dat de gemiddelde Fransman werkt gedurende zijn leven. Dat evolueerde van 65% in 1970 naar amper 43% in 2018. In De gemiddelde Belg werkt vandaag amper 40% van zijn leven (met een effectieve loopbaan – exclusief gelijkgestelde periodes – van amper 33 jaar en een levensverwachting van 81). Minder werken en langer leven is een droom die blijkbaar velen nastreven. In werkelijkheid is het een onhoudbare, onbetaalbare illusie die vooral de volgende generatie zuur zal opbreken.